Zeventig jaar geleden luidde de Japanse inval op Java het einde in van Nederland als overzeese grootmacht. Tegenwoordig klinkt er veel kritiek op ons koloniale verleden: het was allemaal uitbuiting en onderdrukking. Maar klopt die typering? En zo ja, moeten wij ons dan nu nog schamen?

Het is een van die beroemde uitspraken die nooit echt gedaan zijn. “Ik val aan. Volg mij”, zou schout-bij-nacht Karel Doorman op 27 februari 1942 hebben gezegd. Maar de werkelijke boodschap die hij die dag over laat seinen, klinkt een stuk minder dramatisch: “All ships – follow me.” In het Engels, want Doorman voert het bevel over een eskader dat uit Britse, Australische, Amerikaanse en Nederlandse schepen bestaat.

Kort daarna begint een verwoede poging om te verhinderen dat een Japanse invasievloot troepen aan land zet op de noordelijke kust van het eiland Java. Dat mislukt volkomen. De ene na de andere geallieerde oorlogsbodem wordt door de Japanners tot zinken gebracht, inclusief Doormans vlaggenschip De Ruyter, dat met de dappere schout-bij-nacht aan boord in de diepte verdwijnt.

De Japanse troepenschepen bereiken Java en hebben, net als op andere plekken in Nederlands-Indië, vervolgens weinig moeite met het verzet dat wordt geboden. Op 6 maart krijgen ze de hoofdstad Batavia in handen. Twee dagen later capituleren de Nederlandse strijdkrachten. Zo komt zeventig jaar geleden een einde aan de Nederlandse heerschappij over ‘Indië’.

Onze eeuwenlange aanwezigheid in Zuidoost-Azië en in het Caribisch gebied geldt tegenwoordig niet bepaald als de fraaiste episode uit de vaderlandse historie. Premier Balkenende zorgde een paar jaar geleden voor ophef door in de Tweede Kamer te zeggen: “Laten we optimistisch zijn. Laten we zeggen: Nederland kan het weer! Die VOC-mentaliteit. Over grenzen heen kijken. Dynamiek!” Hij doelde op de Verenigde Oost-Indische Compagnie, de handelsmaatschappij die op doortastende, maar soms ook meedogenloze wijze actief was in Azië.

En vorig jaar, vlak voor Prinsjesdag, stelden de Tweede Kamerleden Mariko Peters (GroenLinks) en Harry van Bommel (SP) de beschildering van de Gouden Koets aan de kaak. Het rijtuig is namelijk versierd met een paneel, getiteld Hulde der koloniën, waarop “halfnaakte, zwarte mannen en vrouwen hun rijkdommen aanbieden aan het koningshuis”. Volgens Peters en Van Bommel herinnert dit aan “een gruwelijke periode in de Nederlandse geschiedenis”.

Ook de recente documentaireserie De slavernij oogstte uit bepaalde hoeken kritiek omdat hij “te relativerend” zou zijn. Met andere woorden: de kijker wordt niet elke vijf minuten ingewreven hoe afschuwelijk het er destijds aan toeging. Maar hoe erg was dat koloniale tijdperk nou echt? En moeten wij ons schamen voor dingen die Nederlanders honderden jaren geleden hebben gedaan?

Dit is het begin van een artikel uit KIJK 3/2012, in de winkel van 10 februari tot en met 8 maart.

Tekst: Leo Polak

Beeld: KITLV

In de ‘Wat als…’ van KIJK 3/2012 bekijken we wat er gebeurt wanneer we een bericht ontvangen van buitenaardse wezens.

‘WIJ ZIJN NIET ALLEEN’. Varianten op die kreet prijken op zo’n beetje elke voorpagina ter wereld. Niet zo vreemd ook: het nieuws dat we eindelijk een boodschap hebben ontvangen van buitenaardse wezens is iets wat overal de tongen in beroering houdt. Terwijl sterrenkundigen en andere ‘deskundologen’ zich in talkshows verdringen om hun mening te geven, wordt ook via sociale netwerken, op blogs en op fora heel wat afgediscussieerd. De een vraagt zich vooral af wat het bestaan van intelligent buitenaards leven betekent voor de verschillende religies op aarde. Een ander verwacht dat de aliens onze wetenschap en technologie eeuwen vooruit gaan helpen. Een derde acht het juist veel waarschijnlijker dat ze kwaad in zin hebben. Maar vooralsnog blijft het bij speculeren. Want wát ET ons nu precies te melden heeft, moet nog worden uitgevogeld…

Dat we ineens een boodschap ontvangen, opgesteld door buitenaardse wezens die een planeet hier 50 lichtjaar vandaan bewonen: het zou zomaar kunnen. Al ruim vijftig jaar lopen er projecten onder de noemer SETI: de search for extraterrestrial intelligence. Die speuren de hemel af naar een elektromagnetisch of ander signaal dat niet afkomstig is van een natuurlijk verschijnsel of kunstsatelliet, maar van een beschaving op een planeet hier lichtjaren ver vandaan. Stel dat we inderdaad een keer zo’n boodschap oppikken, wat gebeurt er dan?

Dit is het begin van een artikel uit KIJK 3/2012, in de winkel van 10 februari tot en met 8 maart.

Meer informatie:

• D.A. Vakoch en Y.-S. Lee: Reactions to receipt of a message from extraterrestrial intelligence: A cross-culture empirical study (PDF)
• Protocols for an ETI Signal Detection
• The Peters ETI Religious Crisis Survey
• Professor Asks: ‘Did Jesus Die for Klingons Too?’
• Richard A. Carrigan, Jr.: Do Potential SETI Signals Need to Be Decontaminated? (Scribd)
• Seth D. Baum e.a.: Would contact with extraterrestrials benefit or harm humanity? A scenario analysis
• Bad Astronomy: No, SETI has not detected an alien signal from a Kepler planet

Beeld: Seth Shostak/SETI Institute

Robottechnologie wordt steeds bereikbaarder en betaalbaarder. Een beetje hobbyist komt al een heel eind, ontdekt KIJK-journalist Bruno van Wayenburg. En dus maken straks niet alleen leger en politie gebruik van vliegende, schietende en spionerende robots, maar ook criminelen en terroristen.

Dit artikel is in een vlaag van woede geboren, nadat een ongure autodealer me een poot had uitgedraaid. Kort daarna liep ik langs een etalage met daarin een forse modelhelikopter. Wat zou die kunnen dragen, vroeg ik me af. En toen was het plan er opeens.

Ik zou – zo dicteerde mijn innerlijke evil genius – de helikopter kunnen uitrusten met een videocamera met streaming video, een wifizender en een batterij gemakkelijk openspattende verfbommetjes. Vervolgens kon ik het ding vanachter een gebouw laten opstijgen en al turend naar mijn schermpje een verfbombardement uitvoeren boven het parkeerterrein van de vijand. Toch minstens een paar honderd euro af van de prijs van elk occassionnetje – nog even los van de totale verwarring die ik zou stichten. Kans op gewonden: nihil. Net als de kans op ontdekking, als ik de helikopter tenminste ergens in de bosjes liet neerstorten en me uit de voeten zou maken.

Voor de duidelijkheid (en de opsporingsbeambten): ik heb mijn plan niet uitgevoerd en ga dat ook niet doen. Maar het is wel verschrikkelijk gemakkelijk geworden, nu gps-apparatuur, compacte camera’s, microcontrollers en zenders steeds meer kunnen, steeds goedkoper worden en steeds eenvoudiger te bedienen zijn.

Dit is het begin van een artikel uit KIJK 3/2012, in de winkel van 10 februari tot en met 8 maart.

Missie 6 van de International Aerial Robotics Competition:

Do-It-Yourself UAV’s:

Meer informatie:

• CNN: Man, 26, charged in plot to bomb Pentagon using model airplane
• CNN: Analysis: Model planes as weapons of terror
• DIY Drones
• Build Your Own Drone
• UAVForge.net
• International Micro Aerial Vehicle Conference and Flight Competition 2011
• International Aerial Robotics Competition

Tekst: Bruno van Wayenburg

Beeld: EPA/ANP

In vroeger tijden lukte het me nog wel eens om de afstandsbediening van de televisie in handen te hebben om mijn hoogstpersoonlijke televisieavond bij elkaar te buizen.

Flarden film, brokken sport, fragmenten science-docu’s: met een beetje doorzappen was ik zo drie heerlijke lege uren verder. Tegenwoordig is dit genot mij afgenomen, omdat de afstandsbediening elke avond steevast stevig ligt verankerd in de handen van een van mijn kinderen (alle drie inmiddels doorgewinterde Homo sapiens zappiens).

Bij gebrek aan een afstandsbediening gebeurt het steeds vaker dat ik ga digisurfen: rondstruinen langs sites om mijn hoogstpersoonlijke computeravond bij elkaar te klikken. Flarden howstuffworks.com, brokken popsci.com, fragmenten sciencedaily.com. Zonder al te veel na te denken peur ik heerlijk in de enorme berg wetenschappelijke feitjes en onderzoekjes. Wat er op zo’n digizapavond niet allemaal voorbij komt!

Zap! Als vrouwen op zoek zijn naar een long-term partner, is er – volgens bakadesuyo.com – een verschil in voorkeur tussen vrouwen met aantrekkelijke lichamen en vrouwen met minder aantrekkelijke lichamen, gemeten naar body mass index en waist-to-hip ratio. De knappe vrouwen blijken rijke mannen te prefereren en de minder knappe juist aantrekkelijke mannen. Waarom zou dit zo zijn?

Zap! In Amerika bestaat onder de leraren die seksuele voorlichting geven het idee dat als jongeren maar zo laat mogelijk beginnen met seks, zij minder zullen vreemdgaan, minder seksueel overdraagbare ziektes zullen krijgen en minder vaak ongewenst zwanger zullen worden. Aldus sciencedaily.com. Uit onderzoek van de Universiteit van Michigan blijkt dat deze veronderstelling in het geheel niet klopt. Sexual risk-taking heeft niets te maken met de leeftijd waarop men aan seks begint.

Zap! In Frankrijk heeft een groep onderzoekers garnalen gekweekt uit bewaarde eitjes van verschillende tijdvakken, zo schrijft popsci.com. Op die manier verkreeg men anno nu garnalen uit 1985, 1996 en 2007 (een periode van 160 garnalengeneraties). Wat bleek? Als vrouwtjes paarden met mannetjes van eitjes uit een vroegere of latere generatie, hadden zij zelf een grotere kans om eerder te sterven dan wanneer ze paarden met een man van hun eigen generatie. Kortom de waarschuwing: wanneer het ooit mogelijk wordt te reizen in de tijd, pas er dan voor op om seks te hebben met een toekomstige (of verleden) man of vrouw…

Zap! Veel mensen maken zich zorgen over het milieu. Wellicht dat zij ook in de keuze van hun erotische gebruiksartikelen zouden willen letten op duurzaamheid, maar dat zij dit niet doen omdat het niet echt sexy is. Hoe de-erotiserend is het om eerst te onderzoeken of een condoom biologisch afbreekbaar is alvorens hem om te rollen? Geen nood, er zijn nu vele eco-friendly seksproducten op de markt, schrijft treehugger.com.

Enfin, enzovoort, enzovoort. Ik heb die hele afstandsbediening niet meer nodig. Digizappen bezorgt me minstens zoveel heerlijke lege uren.

Ronald Giphart staat met zijn column in elk nummer van KIJK!

Beeld: Celine Gijssen/Studio 5982

In het komende decennium verrijzen op aarde drie megatelescopen. En alle drie de projecten willen als het even kan de snelste én de beste zijn. Een verslag van een gezonde concurrentiestrijd.

Als kind heb je vast weleens de maan bekeken door een sterrenkijker. Zo’n simpele kijkbuis met een doorsnee van een paar centimeter. Wel even wat anders dan de drie monstertelescopen die de komende jaren in Chili en Hawaï worden geplant. Die behoren tot een heel nieuw genre van grondtelescopen: de extreem grote telescopen, met een hoofdspiegel van minstens 20 meter.

Europa is vertegenwoordigd met de krap 40 meter grote European Extremely Large Telescope (E-ELT) van het European Southern Observatory (ESO), terwijl de Amerikanen er maar liefst twee krijgen: de Thirty Meter Telescope (TMT) en de 24,5 meter grote Giant Magellan Telescope (GMT). Dankzij deze reuzen kunnen we de komende decennia baanbrekende resultaten verwachten over donkere materie, zwarte gaten, de geboorte van ons universum en aardachtige planeten buiten ons zonnestelsel.

Alle drie de teams willen binnen enkele jaren starten met de bouw en hopen rond 2020 voor het eerst hun telescoop op de sterrenhemel te kunnen richten. Onbedoeld zijn ze zo in een wedloop verzeild geraakt om ’s werelds eerste én beste te zijn.

De eerste slag lijkt in elk geval alvast gewonnen door de E-ELT: hij gaat de grootste zijn. De hoofdspiegel – dat het eerste binnenkomende licht breekt – zal maar liefst 39,3 meter bedragen, terwijl de tweede spiegel – cruciaal voor een scherp beeld – 4,2 meter breed zal zijn. Het hele observatorium zal ongeveer even groot zijn als de Amsterdam Arena. Daarbij vergeleken zijn de TMT en GMT maar ‘kleintjes’. Maar betekent dat ook dat de E-ELT de beste gaat zijn?

Dit is het begin van een artikel uit KIJK 3/2012, in de winkel van 10 februari tot en met 8 maart.

Impressies van de telescopen:

Meer informatie:

• ESO: E-ELT
• TMT
• GMT

Beeld: Swinburne Astronomy Productions/ESO

Om hongerige beleggers te voeden, heeft Europa per direct geld nodig. Heel veel geld. Maar waar moet dat geld vandaan komen? En kunnen we het ooit terugbetalen? Volgens Herman Daly zien economen iets belangrijks over het hoofd: de natuur.

De verwijten vliegen in het rond. De Grieken zijn veel te lui! De Italianen zijn corrupte feestnummers! Portugezen gaan te vroeg met pensioen! Europa is zich rotgeschrokken dat hele landen hun schulden ineens niet meer kunnen betalen. Natuurlijk, overheden hebben heel veel schulden van banken overgenomen, toen die in 2008 dreigden om te vallen. En ja, Griekenland heeft zijn slechte cijfers al jarenlang weggemoffeld. Maar waarom hebben beleggers, zoals banken, nu ineens besloten dat het te riskant is om leningen aan Zuid-Europese landen te verstrekken?

Volgens economen is er niks mis met schulden, als je economie maar groeit. Dan kun je met de stijgende belastinginkomsten de jaarlijkse aflossing betalen. En die inkomsten stijgen zolang je groeit. Maar dan rekenen we buiten de natuur, zegt Herman Daly, een 73-jarige emeritus hoogleraar aan de Universiteit van Maryland (zie foto). Daly heeft een tijd voor de Wereldbank gewerkt en is vooral bekend omdat hij wereldwijd een nieuw vak op de kaart heeft gezet: milieueconomie.

“Economen denken dat de economie het systeem is, maar dat is niet zo. Economie is een subsysteem van iets groters, namelijk de biosfeer. Die is eindig. Het is een wiskundige wet dat een eindig systeem geen oneindig groeiend subsysteem kan bevatten. Het enige wat er elke dag aan ons systeem wordt toegevoegd, is zonne-energie, maar ook die hoeveelheid neemt niet toe. Onze biosfeer is begrensd en groeit niet.”

Dit is het begin van een artikel uit KIJK 3/2012, in de winkel van 10 februari tot en met 8 maart.

Meer informatie:

• The Story of Stuff
• Herman Daly over oneconomische groei
• Arnold Heertje over echte economie

Tekst: Frank Mulder

Beeld: The European Magazine

Een olifantenhuid is heel gevoelig, weet bioloog en KIJK-columnist Freek Vonk. En daar maakt men in Kenia handig gebruik van.

Ik ben voor tv-opnames op de Busanga Plains in Zambia. De zon is net op en het is al behoorlijk warm. Vannacht hoorden we allerlei geluiden rondom het kamp; op een bepaald moment besloot een vrouwtjesleeuw zelfs om naast de tent van regisseur Herco te gaan liggen grommen. Die heeft de rest van de nacht natuurlijk geen oog meer dichtgedaan. In je tent vallen leeuwen je – meestal – niet aan, maar het blijft een bizar gevoel. Gelukkig was de leeuwin weg voor zonsopgang.

Vandaag zoeken we naar olifanten. Deze intelligente dikhuiden vormen een groot probleem voor veel Afrikaanse boeren, omdat ze de oogst vernielen en opeten. De boeren raken hier zo gefrustreerd door dat ze de olifanten met geweld verjagen of zelfs doodschieten om hun gewassen maar te beschermen. Omheiningen hebben geen zin. Zelfs als die zijn gemaakt van stevige palen denderen volwassen olifanten daar dwars doorheen.

Maar nu is er een simpele oplossing gevonden voor dit probleem. Wat veel mensen niet weten is dat een olifantenhuid weliswaar dik, maar ook heel gevoelig is. Hij verbrandt snel; daarom beschermen moeders hun jongen tegen de zon door boven ze te gaan staan en spuiten volwassen olifanten zand en modder over hun rug.

Van dit feit hebben onderzoekers dankbaar gebruik gemaakt. Rond Keniaanse dorpen en akkers hebben ze tientallen bijenkorven neergezet, met elkaar verbonden door middel van een flexibele draad op schouderhoogte van een volwassen olifant. Olifanten die tegen de draad drukken, openen de naburige bijenkorven. In bijna alle gevallen zorgen de opgeschrikte, boze bijen er dan voor dat de olifanten meteen rechtsomkeert maken. Een geweldig systeem!

Die middag staan we plotseling oog in oog met een kudde olifanten met jongen. We stoppen de auto en beginnen te filmen. De kudde besluit om vlak voor onze open jeep over te steken. We zitten doodstil en maken geen geluid. Ineens dendert een enorm vrouwtje luid trompetterend op de auto af. Mijn adem stokt – maar 7 meter bij ons vandaan stopt ze gelukkig. Alsof ze alleen even wil zeggen: oppassen, wij zijn veel groter en sterker zijn dan jullie. Daarna trekken de dieren weer op hun dooie gemak verder. Olifanten zijn duidelijk minder bang voor mensen dan voor bijen.

Bioloog Freek Vonk staat met zijn column in elk nummer van KIJK!

Beeld: Studio 5982

Oké, afgelopen zomer werden we even opgeschrikt door de EHEC-bacterie. Maar verder is het redelijk rustig op enge-grote-epidemieën-gebied. Stilte voor de storm? Met de steeds verder toenemende globalisering lijkt het slechts een kwestie van tijd voordat er een echte killer onder de infectieziektes opstaat.

Op 13 april 2009 overleed een 39-jarige vrouw uit Oaxaca, Mexico, aan wat de dokters beoordeelden als een door diabetes versterkte longontsteking. Maar een ruime week later kregen twee kinderen in Californië dezelfde verschijnselen en bleek dat het om een nieuwe vorm van varkensgriep ging. Nóg eens een week later was de ziekte, intussen Mexicaanse griep gedoopt, al op drie continenten te vinden. Op 11 juni werd de griep, met ‘typenummer’ H1N1, door de Wereldgezondheidsorganisatie uitgeroepen tot pandemie. Uiteindelijk stond de teller op tienduizenden besmettingen en vele duizenden doden.

De razendsnelle, wereldwijde opmars van de Mexicaanse griep laat zien dat echt iedereen gevaar loopt bij een grote uitbraak van een potentieel dodelijk virus – al kreeg de ziekte niet de legendarische status van de Zwarte Dood of de Spaanse Griep. Maar door de toenemende bevolkingsdichtheid en globalisering zit die ene, nóg dodelijkere epidemie er wel aan te komen. Wat maakt een epidemie eigenlijk tot een killerpandemie? En welke ziektes zijn momenteel de meest waarschijnlijke kandidaten om het zover te schoppen?

Dit is het begin van een artikel uit KIJK 3/2012, in de winkel van 10 februari tot en met 8 maart.

Meer informatie:

• Oman Daily Observer: Measles on the march again in Europe as inoculations drop

Tekst: Stephan van Duin

Beeld: St. Louis Post Dispatch

Als KIJK 2/2012 op jouw koffietafel prijkt, heb ik de respectabele leeftijd van dertig bereikt.

De dirty thirties, wil ik gaarne geloven; mijn reproductiefase, vinden mijn ouders. De verwachtingen zijn hoog gespannen en de hints zijn niet van de lucht.

Zelf moet ik nog even niet aan een mini-mij denken. En dan hou ik het beschaafd bij mezelf, want ik zou hier net zo hard kunnen betogen dat mini-anderen me ook gestolen kunnen worden. Want stel je nou eens heel even een wereld voor zónder poepluiers, krijsende kinderen met woedeaanvallen, grijpgrage snotvingers aan al je waardevolle gadgets, en kinderwagens met achterlijke namen in overvolle winkels…

Zou het niet heerlijk rustig zijn, veel efficiënter en prima voor de economie? Geen thuismoeders meer, maar iedereen – hupsa – aan het werk om die euro te doen rollen (en dan niet richting grootverpakkingen pampers, maar richting verre reizen en dure auto’s). En alleen nog maar volwassen en intelligente gesprekken zonder onderbrekingen van trappelende koters. Prima vooruitzicht!

Of toch niet? Want wat zou er eigenlijk gebeuren als we er geen kinderen meer bij kregen; als de hele wereldbevolking door een bizarre samenloop van omstandigheden van de een op de andere dag onvruchtbaar raakt? Welke consequenties heeft dat voor de files, de pensioenfondsen, de infrastructuur? Betekent het uitsterven van het menselijk ras goed nieuws voor het milieu, of gaan we alles lekker hedonistisch in sneltreinvaart naar de verdommenis helpen? Journalist Tim van Ham onderzoekt die vraag in deze aflevering van de serie ‘Wat als…’.

En terwijl Tim zich vastbeet in deze vruchtbaarheidskwestie, bracht de KIJK-verslaggeefster met de sterkste maag een bezoek aan een weefselbank. Anne Loyen omschrijft hoe donorhuid met een soort kaasschaaf van een gulle gever wordt geschraapt en hoe oogbollen worden uitgelepeld. Voor iemand die in plaatjes denkt, zoals ik, een vreselijk verhaal en daarmee misschien wel de topper van dit nummer. Maar dat oordeel mag jij, waarde lezer, natuurlijk zelf vellen.

Geniet!

PS Bovenstaande kinderomschrijving betreft uiteraard niet jouw koters. Die zijn ongetwijfeld wél fantastisch.

Beeld: Studio 5982

Meer informatie over een gadget uit KIJK 2/2012? Zie hier de links naar de bijbehorende sites!

• Gadget van de maand: i’m Watch (Smartwatch, zie foto)
• Panasonic Toughpad A1 (Ruig)
• Radiator-Booster-Mk3 (Hotspot)
• The Strumdrumano (Hattrick)
• 4iiii’s sportiiiis (iSport)
• Logitech Mini Boombox (Miniboem)
• Hot Rod Heated Travel Mug (Twoseater thermos)
• Electronic Boggle Flash (Rik test)